"Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924" - recenzja książki

Orlando Figes. Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924.
Dostępność: 1-2 dni robocze
Cena: 67,40 zł  74,90

W zalewie mniej lub bardziej udanych pozycji opisujących historię współczesną trudno o naprawdę dobre dzieło, które byłoby w stanie pogodzić naukową rzetelność ze sprawną narracją i językiem, który sprawia, że przeciętny czytelnik wciąga się w snutą opowieść, zamiast zasypiać po co drugim zdaniu. Niemniej, raz na jakiś czas trafia się perełka, idealnie godząca różne gusta i potrzeby – i takim właśnie klejnotem jest Tragedia narodu: rewolucja rosyjska 1891 – 1924 - książka jednego z czołowych angielskich rosjoznawców, profesora Orlando Figesa (ur. 1959), traktująca o genezie oraz pierwszych latach ZSRR. Wraz z autorem możemy prześledzić upadek dynastii Romanowów (książka zaczyna się od koronacji Mikołaja II), wybuchy kolejnych rewolucji, szamotaninę Rządu Tymczasowego, przejęcie władzy przez bolszewików oraz pierwsze, krwawe lata nowego ustroju, aż do śmierci Lenina w 1924 r. Sama książka zdobyła od momentu pierwszego wydania (1996) kilka dość prestiżowych nagród (m.in. NCR Literary Works Award), umocniła też pozycję Figesa jako specjalisty w swojej dziedzinie – zdecydowanie zasłużenie, moim prywatnym zdaniem.

Co najbardziej urzeka w tej książce? Z punktu widzenia pasjonata historii na pewno będzie to rzetelność w przedstawianiu faktów, opisywanie zdarzeń z perspektyw różnych uczestników oraz ciekawe polemiki z najbardziej uznanymi autorytetami z dziedziny historii Rosji (m.in. Richardem Pipesem czy Normanem Daviesem). Figes śmiało kwestionuje uznane za pewnik tezy dotyczące przebiegu rewolucji czy udziału najważniejszych postaci w kluczowych wydarzeniach. Stara się też naświetlić najbardziej tajemnicze z wydarzeń, pokroju rozstrzelania Romanowów i możliwości przeżycia przez któregokolwiek z członków carskiej familii.

A z punktu widzenia osoby, której konikiem na pewno nie jest rozwój partii politycznych na początku XX wieku, która nie orientuje się w polityce międzynarodowej z czasów I wojny światowej, a Trockiego czy Lenina kojarzy głównie z t-shirtów i plakatów? Takie osoby mogą również czytać tę książkę ze sporym zainteresowaniem, głównie ze względu na sprytny zabieg autora – skupianie się co jakiś czas na losach postaci odgrywających raczej podrzędną rolę w omawianych wydarzeniach. Wśród nich znajdują się szeregowi bolszewicy czy chłop – reformator z podmoskiewskiej wsi. Nieco bardziej znane są nazwiska: pisarza Maksima Gorkiego, bohatera wojennego, generała Aleksieja Brusiłowa czy pierwszego premiera Rządu Tymczasowego, księcia Lwowa. Mimo iż nazwiska tych postaci niewiele nam mówią, to ich losy śledzimy z przejęciem – od wciągnięcia w tryby politycznej machiny, aż do śmierci (na ogół – tragicznej). Ich losy to efekt wieloletniego przekopywania się Figesa przez listy, archiwa, raporty i pamiętniki osób, które doświadczyły upadku carskiego reżimu, lat głodu i wojen.

Zarówno historycy, jak i laicy docenią świetną narrację – znakomite opisy, nie stroniące od pokazywania najciemniejszych stron rewolucji: mordów, kanibalizmu, prostytucji, rabunków i gwałtów. Jednocześnie całość jest równoważona typowo brytyjskim, lekko ironicznym poczuciem humoru. Dzięki temu książka, mimo pokaźnych rozmiarów, nie nudzi się ani przez chwilę, a kolejne rozdziały pochłania się z niesłabnącym zainteresowaniem. O dziwo, nie przeszkadzają nawet wyraźnie tendencyjne przedstawienia bohaterów dramatu. Co więcej, sami poddajemy się szybko wizji Figesa i kibicujemy dzielnemu chłopu Siemionowowi, który próbuje wprowadzić nowoczesność do rodzinnej wsi, krzywimy się z kolei na każdą wzmiankę o "grubiańskim" i "nepotycznym" (to najłagodniejsze z określeń) Stalinie.

Czy można się do czegokolwiek przyczepić? Być może znajdą się malkontenci, którzy będą narzekali na zbyt zdawkowe potraktowanie niektórych wydarzeń, np. wojny polsko – rosyjskiej z 1920 r. (przedstawionej, notabene, jako efekt polskich ambicji mocarstwowych) – ale byłoby to zbędne zaciemnianie obrazu wydarzeń przez nadmiar wątków. Nie można się też za bardzo czepiać wydania – liczba literówek i błędów jest utrzymana w granicach przyzwoitości, poza tym rekompensuje je porządna jakość wydania.

Werdykt może być tylko jeden. Jeżeli jesteście miłośnikami historii, lubicie oparte na faktach historie, cenicie sobie epicki rozmach i wartką narrację – nie zastanawiajcie się, sięgajcie śmiało. Ja już nie mogę się doczekać kolejnych książek Figesa: Taniec Nataszy i The Whisperers.

Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924