Elementy herbu

Autor: Miłosz Siwek
11 sierpnia 2001

Herbem nazywamy ustaloną wg. określonych reguł oznakę osoby, rodziny, rodu lub korporacji. Reguły budowy herbu były kształtowane pod wpływem potrzeb społecznych i panujących konwencji estetycznych. Herb stał się oznaką dziedziczną. Jednorazowo użyta oznaka, zbudowana wg. wszystkich prawideł heraldyki nie decyduje jeszcze o powstaniu herbu.

Herb składa się z tarczy, godła, hełmu, klejnotu, oraz elementów dodatkowych, jak oznaka godności, ordery, trzymacze, itp., przy czym tylko tarcza, godło i hełm są istotnymi elementami herbu. Polski herb różni się od zachodnich ciekawym elementem jakim jest zawołanie.

Kolejnym bardzo ważnym elementem herbu jest oczywiście kolorystyka. Barwy heraldyczne są oczywiście ściśle określone, gdyż każda z nich ma specjalne znaczenie.

Tarcza - wiadomo do czego służyła i w, którym "miejscu" rycerza możemy ją znaleźć. Ważne jest, że dla niego prawą stroną była lewa, dla patrzącego natomiast odwrotnie - są to tzw. strony heraldyczne. Rycerz mógł również trzymać tarczę prostopadle, lub pochyloną.

Kształty tarczy zmieniały się wraz ze stawianymi wymogami tej części uzbrojenia. Pierwsza jest tarcza normańska, która zakrywa całą postać rycerza, u góry zaokrąglona, a na dole z ostrym zakończeniem. W ciągu XIII w. tarcza skraca się, upodabniając się do trójkąta (tarcza wczesnogotycka), aby w XIV w. stworzyć typ tarczy gotyckiej, o prostej krawędzi górnej i dwóch przecinających się łukach bocznych, które w XV w. uzyskują ostry języczek. Ten typ tarczy heraldyka uznaje za najbardziej prawidłowy. Niemniej tarcza rozwija się dalej: znika ostry języczek, z boku pojawiają się wycięcia potrzebne dla wysuwania podczas turnieju kopii (tzw. tarcza turniejowa.) W XVI w. pojawiają się kartusze, otaczające tarczę, ale nie pozostając z nią w żadnym genetycznym związku. Od końca XV w. herby kobiet uzyskują tarczę o kształtach rąbu.

Tarcza herbowa, na której rozpościera się znak herbowy zaczyna funkcjonować dopiero od momentu kiedy zaginął strój rycerski. Stąd do XV w. herb mógł rozpościerać się na rycerskim kaftanie czy płaszczu, chorągwi, a także na stroju kobiecym. Tarcza jako samodzielny element heraldyczny pojawia się w Polsce dopiero od XVI w.

Godło herbowe decyduje o podziale herbów i są ich cztery typy. Pierwszy to figury heraldyczne, tzn. pole dzielone różnorakimi liniami prostymi na mniejsze płaszczyzny barwne. Drugi to herby mówiące - pole z przedmiotem, którego nazwa mówi o właścicielu herbu (cechy, przydomki, itp.) Trzecie są mobilia herbowe, czyli przedmioty określające zajęcia rycerza, urzędu, pochodzące zazwyczaj ze świata zwierzęcego (orzeł, lew, często wytwory wyobraźni). Ostatnie to herby puste - jednobarwne pola bez godła.

Godła herbowe są upraszczane i stylizowane - miały wyrażać i uwydatniać cechy charakterystyczne, łatwo dostrzegalne i czytelne. Tak np. herb pusty, spotykany tylko na zachodzie, jest herbem władców oczekujących na spadek. Wprowadzano odróżnienia starszych linii genealogicznych od młodszych, upośledzano herby bękartów np. przez skreślenie tarczy linią skośną z prawa w lewo.

Szczególną skłonność do tworzenia herbów złożonych prezentują herby państwowe, gdzie herb główny zajmuje miejce centralne, zaś następne układają się według ważności nabytków terytorialnych (od pierwszego z lewej górnej - heraldycznej prawej.) Umieszczano również herby terytoriów do których zgłaszano pretensje.

Godła herbowe w Polsce można podzielić na dwie grupy. Pierwsze to pierwotne znaki rozpoznawcze, używane jako wyobrażenia napieczętne. Są to pierwotne znaki graficzne, głównie kreskowe (np. krzyż, podkowa, strzała), oraz monogramy i inicjały właściciela pieczęci. Drugie to znaki rycerskie, przejęte z chorągwi.

Hełm, który staje się heraldyczny w momencie opatrzenia go klejnotem (XII - XIII w.), rozwijał swe kształty zgodnie z rozwojem tej części uzbrojenia rycerskiego. Znamy więc hełmy garnkowe, chroniące tylko głowę i nos, w XIII i XIV w. są w użyciu hełmy kubłowe, chroniące całą głowę wraz z szyją, zwężone ku górze, z wąską szparą na oczy, w XV w. pojawiają się hełmy dziobowe z ostro wysuniętą krawędzią dolnej szpary ocznej, zaś na przełomie XV i XVI w. pojawiają się dekoracyjne hełmy prętowe , z szerokimi przeziernikami, zabezpieczonymi przez kilka kabłąków. Ten typ hełmu najbardziej upowszechnił się w heraldyce, aczkolwiek należy dbać o zgodność stylową hełmu i tarczy, przy czym hełm ma rozmiary od 1/2 do 2/3 wielkości tarczy i musi być na niej osadzony. Do XV w. hełm na tarczy jest umieszczany w pozycji sprofilowanej, ukośnej, zazwyczaj na lewym rogu tarczy, zaś od XVI w. uzyskuje pozycję en face.

Hełm z klejnotem łączyła barwna przepaska, czasem mała korona hełmowa, ozdobiona kutymi w pozłacanej blasze fleuronami, czyli ozdobnymi liśćmi. Zwisająca z tyłu i z boku barwna chusta, czyli labry, mające chronić do spiekoty, w XV w. przeradzają się w wycieniowany symetrycznie dwugarbny płaszcz (wierzch w barwie pola tarczy, spód barwie godła.)

Klejnot, jest to ozdoba hełmu, składająca się z godła herbowego, czasem uszczuplonego, piór strusich, albo pęku piór pawich, pojedynczych lub podwójnych skrzydeł ptasich, poroża itp. Zadanie klejnotu było identyczne jak godła na tarczy - rozpoznanie rycerza zakutego w zbroję, chęć zastraszenia przeciwnika potwornym wyobrażeniem klejnotowym. Pojawia się w XIII w., jest dziedziczny. Godło w klejnocie jest zazwyczaj powtórzeniem tego z tarczy.

 W Polsce klejnot nie upowszechnił się głównie z powodu braku turniejów.

 W okresie żywej heraldyki (do końca XV w.) oznak godności używali tylko książęta świeccy i duchowni, pierwsi korony, drudzy kapelusza (szerokie kresy, oraz dwa sznury powiązane ze sobą symetrycznie.)

Korona w heraldyce oznaczała uszczerbek heraldyczny, jeżeli ukoronowane nią było zwierzę lub ptak, oznaczało to zależność lenną. W polskiej heraldyce ukoronowany orzeł oznacza zawsze pierwszeństwo przed innymi orłami, które nie mogły być koronowane - oznacza pełnię władzy suwerennej. Heraldyka dopuszczała natomiast koronowanie innych zwierząt.

Korona nad herbem królewskim (złota, z podwójnym kabłąkiem i krzyżem)i herbami duchownych przechodzi nad tarczę dopiero od XVI w.

Herby miejskie uzyskują natomiast, lecz dopiero w nowej heraldyce, koronę złożoną z fragmentów architektury obronnej (np. blanki.)

Oznaki duchownych są ustalone odgórnie przez zasady heraldyki papieskij. Papież używa tiary oraz skrzyżowanych za tarczą kluczy św. Piotra, srebrnego i złotego, biskupi i opaci infuły oraz skrzyżowanych za tarczą pastorałów z podwójnym krzyżem dla arcybiskupów i pojedynczym dla biskupów (opaci nie używają krzyża.) Biskupi posiadający władztwo świeckie podkładają również pod tarczę miecz.

Ordery umieszczano przy klejnocie. Wisiały zazwyczaj na wstęgach u dołu tarczy. W Polsce pod tarczą umieszczano również emblematy sprawowanego urzędu nadwornego lub ziemskiego, jak klucze szambelańskie i podskarbińskie, miecze mieczników czy czasze cześników.

Trzymacze należą do ozdób herbu, które nie mają istotnego znaczenia. Pojawiają się od XV w. Są to zazwyczaj postacie alegoryczne lub zwierzęce, podtrzymujące tarczę, klejnot lub koronę. W Polsce występowały one najczęściej w herbie królewskim, czasem w miejskich, bardzo rzadko w szlacheckich.

Kolejnymi ozdobami herbowymi są płaszcze i namioty barwne, tzw. peludamenta, tylko w nowszej heraldyce i tylko dla herbów królewskich i książęcych. Do ozdób należą również dewizy herbowe na wstęgach pod tarczą. W Polsce dewizy nie były jednak stosowane.

Barwy heraldyczne (tynktury) pochodzą od kolorów materiałów, z których wykonywano tarcze. Była to deska, pokryta blachą, skórą i płótnem. Jej powierzchnię nazywamy polem, które dzielone było na mniejsze odcinki, zawsze przy pomocy linii prostych, przebiegających w różnych kierunkach. W Polsce pole zazwyczaj było niepodzielne.

Za prawidłowe tynktury uważano tylko barwy czyste: czerwień, błękit, zieleń i czerń oraz dwa metale: złoto i srebro (kolory żółty i biały.) Później dla reprodukowania herbów techniką graficzną ustalono zasady szrafowania, tzn. barwę czerwoną wyrażano za pomocą kresek pionowych, błękitną - poziomymi, zieloną - linie w lewo skos, czarną - krzyżujące się pionowe i poziome, złoto - rozsiane kropki, srebro - czyste (białe) pole. Heraldyka przyjmuje również barwy naturalne godła, a więc np. karnację ciała, uliścienie itp. i nie podlegają one zakazowi nakładania na siebie barw (oprócz czarnego) i metali (alternacja.) Kolejną zasadą jest to, że herb powinien mieć tylko jeden metal i jedną barwę - nie jest ona jednak ściśle przestrzegana.

Barwy herbu decydowały również o kolorystyce proporca, przy czym barwa tarczy dawała tynkturę dolnej części, zaś godło górnej - najlepiej widać to na przykładzie polskiej chorągwi.



blog comments powered by Disqus