Dziewięćdziesięciolecie Archiwum Akt Nowych

8 lutego 2009

Dziewięćdziesięciolecie Archiwum Akt Nowych w Warszawie (1919-2009)

AANW dniu 31 lipca 1918 r. opublikowano w formie reskryptu Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego projekt ustawy archiwalnej. Spodziewając się kresu wojskowej okupacji Królestwa Polskiego rozpoczęto przygotowania do zorganizowania Archiwum Wojskowego, które zabezpieczyłoby akta urzędów i instytucji okupacyjnych. W dniu 7 lutego 1919 r., w trzy miesiące po proklamowaniu niepodległego państwa polskiego, ukazał się dekret Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami. Dekret ten, nieomal identyczny z reskryptem Rady Regencyjnej, był podstawą działania archiwów państwowych aż do września 1939 r.

Jak z tego wynika dekret Naczelnika Państwa nie powoływał do życia Archiwum Wojskowego, lecz sankcjonował jego istnienie jako jednego z referatów Wydziału Archiwów Państwowych (dalej WAP). Początkowo na określenie Archiwum Wojskowego używano dodatkowo nazwy „Archiwum Państwowe”, potem „Archiwum Akt Pookupacyjnych”. Archiwum Wojskowe mieściło się w budynku przy ulicy Długiej 13; gdzie znalazł swoją siedzibę także WAP. Przyznano mu ponadto prowizoryczny magazyn archiwalny w Forcie Sokolnickiego na Żoliborzu.

Prace związane z pozyskiwaniem i zabezpieczaniem akt pookupacyjnych kilkuosobowy personel Archiwum rozpoczął na przełomie 1918/1919 r.; kierował nim od początku referent WAP Andrzej Wojtkowski, zaś od końca 1919 r. funkcję tę powierzono Juliuszowi Renckiemu, dotychczasowemu asystentowi w AGAD. Obok przejmowania akt pookupacyjnych i ich prowizorycznego porządkowania, ważnym zadaniem Archiwum Wojskowego było załatwianie kwerend, głównie zlecanych przez instytucje.

Po Renckim nowym szefem archiwum został Wincenty Łopaciński, a 28 października 1924 r. kierownictwo Archiwum Wojskowego powierzono Józefowi Stojanowskiemu. W tym okresie zasób archiwum, wewnętrznie rozproszony i słabo opracowany, liczył ok. 100 tys. jednostek i 146 nie rozsegregowanych skrzyń i pochodził z lat 1825-1918. Najcenniejsze były akta Szefa Administracji Generał Gubernatora w Warszawie, liczące ponad 2 tys. m.b. Jednocześnie przystąpiono do porządkowania zasobu bibliotecznego Archiwum, liczącego ok. 2 tys. woluminów.

W dniu 3 czerwca 1930 r. Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Sławomir Czerwiński wydał zarządzenie o utworzeniu, z dniem 1 lipca 1930 r., Archiwum Akt Nowych (dalej AAN). AAN miało przejąć wszystkie akta pozostałe po władzach i urzędach okupacyjnych austriackich i niemieckich z lat 1914-1918 oraz akta pozostałe po zlikwidowanych władzach i urzędach niepodległej Polski. Otrzymało ono etaty Archiwum Wojskowego a także jego siedzibę przy ulicy Długiej 13. Łącznie w latach 1933-1938 AAN otrzymało 8 wagonów akt wiedeńskich. W latach 1938-1939 nastąpiło przyspieszenie procesu przejmowania akt z urzędów polskich. Nie zachowały się dokładne dane o rozmiarach zasobu AAN z końca lat trzydziestych, oceniano jednak iż zajmował on 10 tys. mb.

Oblężenie Warszawy we wrześniu 1939 r. nie spowodowało żadnych strat w zasobie AAN. Wkrótce po kapitulacji Warszawy do AGAD przybył dr Erich Randt (dyrektor Archiwum Państwowego we Wrocławiu) w charakterze przedstawiciela cywilnych władz niemieckich i protokólarnie przejął od dyrektora archiwów państwowych Witolda Suchodolskiego wszystkie archiwa państwowe w Warszawie, składnice akt urzędów centralnych i Archiwum Miasta Warszawy. Zwierzchnikiem wszystkich archiwów warszawskich (jako kierownik Urzędu Archiwalnego przy Gubernatorze Warszawskim) został Erich Weise, pracownik Tajnego Archiwum Państwowego w Berlinie. Pozostawiono wprawdzie polskich kierowników archiwów, ale ograniczono ich kompetencje do działań wewnątrz archiwów. Polski personel archiwalny, nieco zredukowany, pozostał na swych stanowiskach, by służyć potrzebom administracji i badaczom niemieckim. A Niemcy (m. in. Otto von Waldenfels i generał Friedrich von Rabenau) dokonywali grabieży dokumentów AAN.

Archiwiści polscy, w odróżnieniu od innych polskich grup zawodowych, zatrudnionych przez władze niemieckie, otrzymywali na swych „kenkartach” wpis, iż pracują w niemieckim urzędzie; to często chroniło ich przed aresztowaniem w czasie łapanek. Mimo to w czasie okupacji poległo, zostało zamordowanych i zmarło prawie połowa archiwistów; m. in.: Jadwiga Chrząszczewska - Suchodolska, Marian Kniat, Antoni Kruczkiewicz, Władysław Lachowicz, Tadeusz Trzebiński i Ludwik Widerszal.

Osobną kartę zapisał Tadeusz Manteuffel, zatrudniony w AAN (nazywanym wówczas oficjalnie Archiv Neuer Akten, a następnie Neues Archiv). Od jesieni 1939 r. do sierpnia 1944 r., przechowywał tu akta Biura Informacji i Propagandy AK i z ramienia tej organizacji wydawał pismo „Wiadomości Polskie”, korzystając przy tym ze służbowego aparatu do fotokopiowania. W AAN prowadził on ponadto działalność dydaktyczną w ramach tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Wreszcie, dla Delegatury Rządu na Kraj, opracował, wraz z Adamem Stebelskim, projekt organizacji archiwów państwowych po wojnie.

W kwietniu 1944 r. kierownik Urzędu Archiwalnego w Warszawie Hans Branig zaproponował kierownikom archiwów warszawskich , w celu uchronienia najcenniejszych akt, ich wywóz na zachodnie tereny GG. Dysponował on jednak tylko kilkoma wagonami kolejowymi. Kierownik AAN Józef Stojanowski zaproponował natychmiastowe przewiezienie akt do Fortu Sokolnickiego na Żoliborzu i od razu zaczął to realizować. Wybrał on najważniejsze akta z liczącego 34,8 km zasobu AAN, spakował do 300 skrzyń, a gdy skrzyń zabrakło, polecił przewozić je w paczkach. Niewielką część swego zasobu do Fortu Sokolnickiego przewiozło AGAD; natomiast Archiwum Akt Dawnych i Archiwum Skarbowe - tylko najmniejsze zespoły akt.

W czasie bezpośrednich walk w trakcie Powstania Warszawskiego akta archiwów, przechowywane w budynkach na Starym Mieście, zostały zniszczone w 15-20 %; dopiero po ustaniu walk na tym terenie oddziały niemieckie spaliły pozostały zasób tych archiwów. Natomiast akta przewiezione do Fortu Sokolnickiego przez cały niemal okres walk pozostawały pod doraźną opieką władz powstańczych. Po wycofaniu się oddziału powstańczego w dniu 30 września 1944 r. do Fortu Sokolnickiego wkroczyli Niemcy. W myśl układu o kapitulacji Niemcy zezwolili na ewakuację pozostałego jeszcze w Warszawie mienia kulturalnego, w tym archiwaliów. Planowano jednak siłami wojska niemieckiego zniszczenie AAN i Archiwum Miejskiego, które ostatecznie zostały spalone 3 listopada. Zasób AAN znajdujący się w budynku przy ulicy Rakowieckiej został w całości zniszczony; zostało uratowane tylko ok. 3 % akt, które przechowywano w Forcie Sokolnickiego.

W dniu 30 stycznia 1945 r. kierownik AGAD Adam Stebelski udał się do Fortu Sokolnickiego. Wkrótce uzyskał on od Wydziału Szkolnictwa Rady Narodowej m. st. Warszawy zaświadczenie uprawniające do prowadzenia prac przy zabezpieczaniu znajdujących się w forcie akt. Już 6 lutego 1945 r. rozpoczęto oczyszczanie magazynów i segregację akt. Na przełomie 1945/1946 przywieziono z Częstochowy 1 wagon akt należących do AGAD i 5 wagonów akt należących do innych archiwów warszawskich, głównie do AAN. W tym okresie akta i personel AAN został organizacyjnie włączone do AGAD. W roku 1947 AGAD, dzięki akcji Adama Stebelskiego w Niemczech, otrzymał 4 wagony akt, w czasie wojny wywiezionych do Rzeszy; były wśród nich także zespoły uprzednio przechowywane przez AAN, m.in. 8 skrzyń akt Towarzystwa Straży Kresowej. W tym okresie przy porządkowaniu akt w forcie i w Pałacu pod Blachą (gdzie udało się uzyskać miejsce na część akt i Pracownię Naukową) pracowali też byli archiwiści AAN, m.in. Antoni Walewander i Bogumił Kupść.

AAN reaktywowano na podstawie zarządzenia Ministra Oświaty z dnia 6 września 1948 r., dzięki staraniom dr Antoniego Rybarskiego,. Archiwum miało być drugim po AGAD centralnym archiwum państwowym Polski. AAN zostało zobowiązane do przejmowania akt z urzędów i instytucji centralnych począwszy od roku 1918. Archiwum rozpoczęło swą działalność dopiero z dniem 1 stycznia 1949 r. z kierownikiem Archiwum Józefem Stojanowskim na czele. AAN mieściło się, wraz z AGAD, w Forcie Sokolnickiego, w pięciu adaptowanych na magazyny pomieszczeniach.

Już w grudniu 1945 roku AGAD uzyskał pomieszczenia w Pałacu pod Blachą, a wkrótce potem (wraz z AAN) przeniósł się do pałacu Raczyńskich przy ul. Długiej 7. Największym sukcesem wydawało się zbudowanie na Ochocie, przy ulicy Hankiewicza 1, dobrze zaprojektowanego budynku dla archiwów warszawskich. Niestety „siła przebicia” Biblioteki Narodowej była większa i ta właśnie instytucja objęła ten budynek archiwalny na prawie 40 lat. Rosnący zasób AAN został w roku 1963 wciśnięty do dawnej siedziby Biblioteki Narodowej (w Bibliotece SGP i S).

Statut AAN z 7 października 1952 r. stwierdzał, że Archiwum Akt Nowych jest archiwum centralnym i przechowuje akta powstałe w wyniku działalności władz naczelnych oraz urzędów i instytucji centralnych funkcjonujących w okresie międzywojennym, w latach II wojny światowej oraz w okresie Polski Ludowej. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ukształtował się zasadniczy trzon kadry AAN, która przez następne lata odgrywała znaczącą rolę w polskiej archiwistyce. W końcu 1970 r. zasób aktowy AAN wzrósł do ponad 6,2 km; składały się na to 493 zespoły i zbiory, liczące łącznie prawie 669 tys. jednostek archiwalnych.

Zmiany ustrojowe w Polsce, w połowie 1989 r., okazały się brzemienne w skutkach dla AAN. Wskutek reform w administracji centralnej liczba nadzorowanych archiwów zakładowych znacznie zmalała, co spowodowało konieczność przejęcia dużej ilości akt. Ponadto rozwiązanie PZPR i konieczność przejęcia przez AAN całego zasobu aktowego Komitetu Centralnego, zbiorów Centralnego Archiwum KC PZPR i akt innych zlikwidowanych partyjnych instytucji ( m.in. centralnych szkół partyjnych) a także przemieszczenie całego zasobu AAN z dotychczasowej siedziby przy Al. Niepodległości 162 do budynku wybudowanego w latach pięćdziesiątych dla archiwów przy ul. Hankiewicza 1 wymagało od pracowników wielkiego wysiłku. Obok akt centralnych urzędów państwowych, do AAN napływają także, z kraju i z zagranicy (na zasadach porozumień dobrowolnych) akta polskich partii politycznych oraz organizacji społecznych, kombatanckich, zawodowych, charytatywnych itp. Swe spuścizny do AAN przekazują także osoby prywatne; często zawierają one ważne materiały o charakterze urzędowym. Wskazać tu można przykładowo na akta Antoniego Pająka, premiera Rządu RP na Uchodźstwie w latach 1955-1965, w których znajdują się protokóły posiedzeń tego urzędu. Bliskie kontakty z organizacjami kombatanckimi w kraju i za granicą sprawiły, że obecnie AAN ma w swych magazynach największą w Polsce ilość akt Polskiego Państwa Podziemnego z lat 1939-1945.

Obok materiałów aktowych w AAN znaleźć też można ok. 15 tys. map, 222 tys. fotografii i prawie 2 tys. nagrań. Podstawą kolekcji fotograficznej są zbiory CA KC PZPR, które trafiły do AAN wraz z aktami władz naczelnych PZPR. AAN posiada ponadto wiele mikrofilmów z obcych akt. Znaleźć tu można m.in. mikrofilmy z akt niemieckich z okresu II wojny światowej, wykonane w Aleksandrii w USA. Obecnie w Polsce znajduje się ok. 24 tys. rolek tych mikrofilmów (tzw. mikrofilmów aleksandryjskich) sporządzonych z 37 zespołów (zbiorów), z czego najwięcej (ponad 7,6 tys. rolek) posiada AAN. Do najciekawszych należą zmikrofilmowane akta Naczelnego Dowódcy SS i Szefa Policji Niemieckiej (Reichsführer SS und Chef der Deutschen Polizei), Ministerstwa Rzeszy dla Okupowanych Terenów Wschodnich (Reichsministerium für die besetzten Ostgebiete), Komisarza Rzeszy do spraw Umacniania Niemczyzny (Reichskommisar für die Festigung Deutschen Volksstums), akta NSDAP i Niemieckiego Instytutu Spraw Zagranicznych (Akten der NSDAP und des Deutschen Auslandsinstituts) i wreszcie stosunkowo niewielki, ale cenny zbiór mikrofilmów z akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeszy (Auswärtiges Amt). Inne grupy tworzą mikrofilmy z francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych; akt polskiej proweniencji, przechowywanych w Hoover Institution Archives w Kalifornii.

Obecnie AAN współpracuje z wieloma instytucjami przy wydawaniu przechowywanych w Archiwum ważnych dla badań naukowych źródeł, wytworzonych przez urzędy centralne, polską służbę dyplomatyczną i konsularna, organizacje a wreszcie przez wybitnych Polaków.

(opracowanie na podstawie nadesłanych materiałów AAN)





blog comments powered by Disqus