Kamienne inskrypcje runiczne

26 września 2001

Napisała: Ludmiła Krzak

W drugim wieku naszej ery Skandynawowie zaczęli posługiwać się alfabetem pisanym zwanym futharkiem, od pierwszych sześciu liter (podobnie alfabet łaciński nazywa się abecadłem do liter początkowych). Litery tego alfabetu początkowo służyły do wycinania napisów w drewnie; szybko jednak zaczęto je stosować także w przypadku innych materiałów: kości, metalu i kamienia.

Do początku okresu wikińskiego (800 r. n. e) używano 24 znaków był to tzw. futhark starszy. Potem ich liczbę zredukowano do 16. Ten krótszy alfabet nosi nazwę futharku młodszego. W okresie wikińskim na obszarze Skanynawii futhark młodszy występował w dwu odmianach: długogałązkowej zwanej również duńską i krótkogałązkowej, którą czasem określa się jako szwedzko-norweską). Zdania uczonych co do tego dlaczego posługiwano się tymi dwoma odmianami futharku młodszego są podzielone. Jedni uważają, że odmienności w alfabecie spowodowane zostały lokalnymi odchyleniami od normy przyjętej dla całego futharku. Inni zaś, iż odmianę długogałązkową stosowano do uroczystych inskrypcji na kamieniu a krótkogałązkową szybszą w pisaniu posługiwano się na co dzień np. sporządzając krótkie zapiski. Osobiście przychylam się do tej drugiej koncepcji.

Najwspanialszymi zabytkami, na których zachowały się napisy w futharku są kamienie runiczne. Mogą to być wolno stojące pionowe głazy z wyrytymi napisami lub grupy kamieni stojące w pewnym obrzędowym ułożeniu, z których tylko jeden czy dwa mają inskrypcje. Runy ryto na kamieniach w pionowych rzędach. Innym sposobem wykonania napisu było umieszczenie znaków na grzbiecie smoka lub węża wijącego się w skrętach i otaczającego jakiś obraz czy ornament. Ten sposób wykonywania inskrypcji był charakterystyczny zwłaszcza dla późniejszego okresu wikińskiego.

Większość tekstów, które zostały umieszczone na kamieniach to napisy upamiętniające. Typowa inskrypcja runiczna głosi, że "X  postawił(a) kamień ku pamięci Y". Często jednak tekst był bardziej rozbudowany. W inskrypcji zostaje podany i dokładnie określony stopień pokrewieństwa, pomiędzy fundatorem a upamiętnianą osobą; czyny i majątek tej ostatniej a także okoliczności śmierci. Czasami napis układał się w rymowane strofy. Bardzo często inskrypcja kończy się prośbą o błogosławieństwo. Prośby te są kierowane są albo do bogów z czasów pogańskich albo do Boga chrześcijańskiego i świętych. Imię boga występujące w inskrypcji jest więc ważnym elementem datującym oraz określającym moment powstania napisu i to czy przypada on na czasy przed przyjęciem chrześćjaństwa czy po.

Najdłuższa znana inskrypcja runiczna pochodzi z Rök w Östergötlandii (rejon Szwecji). Pokrywa ona dużą część powierzchni kamienia. Kamień ten wystawił Varin ku czci i pamięci swego syna Vaemoda.

Kamienie runiczne bardzo często ozdabiano rytymi scenami i motywami zaczerpniętymi z mitologii, a w okresie późniejszym z chrześcijańskich wierzeń. Malowano je także różnokolorowymi farbami, z których do dziś zachowały się pozostałości na wielu zabytkach. Najczęściej spotykany kolor to czerwień. Oprócz tej barwy stosowano jeszcze biel, czerń, błękit i żółć.

W niektórych częściach Skandynawii napisy runiczne na kamieniach są pospolite w innych zaś rzadkie. Najprawdopodobniej przyczynami takiego stanu rzeczy były gęstość zaludnienia w danym rejonie oraz panujące w nim warunki społeczno-polityczne. Inaczej mówiąc tam gdzie występował wysoki stopień rozwoju organizacji społecznej, państwowej i ekonomicznej tam częściej mamy do czynienia z kamieniami runicznymi. Najwięcej takich kamieni zachowało się w Szwecji ok. 2500 , w Danii ok. 350 a w Norwegii jeszcze mniej.

Swego czasu podczas pobytu na Bornholmie miałam okazję okazje zapoznać się bliżej z tymi niesamowitymi i niezwykłymi zabytkami jakimi są  kamienie runicznie. Do dziś na tej wyspie zachowało się około 40 tych kamieni; co stanowi prawie 10% wszystkich znanych obecnie duńskich zabytków tego typu. Osobiście udało mi się dotrzeć do kilku z nich. Większość bornholmskich kamieni runicznych pochodzi z okresu po przyjęciu chrześcijaństwa.

Kamień z Brogardstenen, jest największy na Bornholmie. Początkowo znajdował się w innym miejscu. Został odkryty podczas budowy jednego z mostów na wyspie. Napis na nim głosi:

"Suenekar postawił ten kamień ku pamięci Tosta ojca swego, ku pamięci Auflaka brata swego, ku pamięci matki swojej i ku pamięci siostry swojej".

W miejscowości Ostermarii znajdują się cztery zabytki z inskrypcjami runicznymi:

  1. "Brani a także Tofi i Askatur postawili ten kamień bratu swemu Sibie, niech Chrystus wspomoże jego duszę".
  2. "Brani a także Sibi a także Tofi postawili ten kamień ojcu swemu Kefilowi i niech Chrystus ma go w swojej opiece".
  3. "Abi, a także Asuin, a także Abikur postawili ten kamień bratu swemu, a także matce swojej...."
  4. (Nie udało mi się przetłumaczyć).

W Osterals są dwa kamienie, jednak umieszczonych na nich napisów nie udało mi się również odczytać.

Nylars, dwa kamienie:

  1. "Kobu - Suain postawił ten kamień , ku pamięci Bausa syna swego, który był dobrym człowiekiem i został zabity w Udlange. Niech nasz ma go w swojej opiece a także św. Michał".
  2. "Sasur postawił ten kamień, ku pamięci ojca swego Alubabuba, który utonął. Niech Chrystus pomoże jego duszy. Ten kamień stoi dla niego".

Kamień z Mareadstenen:

 "Audikur postawił ten kamień, ku pamięci ojca swego Sasura. Niech bóg a także św. Michał wspomagają jego duszę".

Jedyny kamień runiczny, do którego udało mi się dotrzeć, a który pochodzi z okresu sprzed przyjęcia chrześcijaństwa to kamień z Brohusten. Został on odnaleziony w czasie budowy mostu w tej miejscowości. Inskrypcja umieszczona na nim brzmi:

"Bufi zrobił, (postawił) ten kamień dla Thyki".

Jak więc widać z powyższych przykładów kamienie runiczne, które zachowały się na Bornholmie nie różnią się niczym od ogólnie przyjętych schematów.i są one bardzo podobne do innych zabytków tego typu.



blog comments powered by Disqus